Szlakiem podkowca

Forum.Przyroda.org

Kontakt

Jolanta Węgiel
Wydział Leśny
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
ul. Wojska Polskiego 28
60-651 Poznań

Mapa strony

  • Unique Visitor:122,461
  • Visitors:
    • Today:902
    • This year:746,163
 
Szachownica, Sala Wejściowa
 
Obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Szachownica PLH240004 tworzy kompleks kilku jaskiń, które ze względu na warunki mikroklimatyczne panujące wewnątrz są obszarem szczególnej koncentracji nietoperzy w Polsce południowej. Ze względu na zły stan górotworu tego obiektu, istnieje ryzyko całkowitego zawalenia części podziemi. Spowodowałoby to bezpowrotną utratę istniejącego siedliska tych zwierząt w jaskini.
 
W związku z koniecznością utrzymania we właściwym stanie miejsca hibernacji i rojenia gatunków nietoperzy, będących przedmiotem ochrony omawianego obszaru, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach przystąpiła do realizacji projektu pn. „Wykonanie zabiegów ochrony przyrody na terenie Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk Natura 2000 Szachownica”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach instrumentu finansowego LIFE+ oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
 
Teren realizacji działań
Na Wyżynie Wieluńskiej, w gminie Lipie przy granicy województwa śląskiego i łódzkiego znajduje się niewielkie wzniesienie wapienne o nazwie Krzemienna Góra. Do 1962 roku prowadzono tu wydobycie wapienia i pozyskanie kalcytu. W wyniku tej działalności odsłonięto system jaskiniowy o długości około 2 km Na skutek działalności górniczej powstało wyrobisko przecinające wzgórze na linii północ-południe, rozdzielając dotychczasowy system jaskiniowy na pięć fragmentów. System jaskiniowy został odkryty w 1972 roku przez Andrzeja Wierzbowskiego w trakcie kartowania geologicznego w tym terenie (Bednarek J., Głazek J., Rudnicki J., Szynkiewicz A.,Wierzbowski A., 1977).
 
Geneza powstania Jaskini Szachownica różni się od większości jaskiń typu krasowego na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Cechy morfologiczne tego obiektu wskazują, że podziemia powstały w wyniku przepływu agresywnych wód praglacjalnych w okresie cofania się zlodowacenia warciańskiego. Wzdłuż krzyżujących się spękań ciosowych, przepływające wody spowodowały na skutek procesów krasowienia powstanie sieci korytarzy o soczewkowatym przekroju i prostolinijnym biegu (Preidl W., Wójcik Z., 2008). Ponieważ korytarze przecinają się tworząc siatkę, jaskinię nazwano Szachownica.
 
Szczelina w stropie jaskini
 
Obecnie najdłuższą, w całym systemie odrębnych jaskiń jest Jaskinia Szachownica I, o długości około 600 m. Następnie Szachownica II, położona w zachodniej ścianie kamieniołomu o długości 200 m. Pozostałe (III – V) to małe fragmenty podziemi
w południowej części. Ze względu na genezę jaskini oraz eksploatację wapienia, w obiekcie praktycznie brak form naciekowych, charakterystycznych dla jaskiń jurajskich. Powstały natomiast duże sale jaskiniowe: Wejściowa, Złomowisko, z Piargami, Przejściowa, Puchacz, Amonitowa i Wielka Sala.
 
Liczne spękania górotworu wewnątrz jaskini oraz specyficzny mikroklimat spowodowały, że obiekt ten, co najmniej od lat 70 tych XX wieku zasiedlają nietoperze.
 
Z tego względu w 1978 roku na terenie nieczynnego kamieniołomu i przylegających kompleksów leśnych utworzono rezerwat przyrody o nazwie „Szachownica” o powierzchni 12,7 ha, który jednocześnie znalazł się w otulinie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego, utworzonego w tym samym roku. Jest to również jeden z pierwszych tego typu obszarów wyznaczonych na terenie województwa śląskiego. Ponadto wyznaczono tutaj obszar mający znaczenie dla Wspólnoty, zatwierdzony decyzją Komisji Europejskiej 2008/25/WE
z 13 listopada 2007 r. .
 
Obszar Natura 2000 Szachownica PLH240004, o powierzchni 13,1 ha, został utworzony dla ochrony populacji 4 gatunków nietoperzy w tym: mopka Barbastella barbastellus, nocka łydkowłosego Myotis dasycneme, nocka dużego Myotis myotis, nocka Bechsteina Myotis bechsteinii oraz ich siedliska, jaskini proglacjalnej, powstałej w wapieniach górnojurajskich (kod 8310 – jaskinie nieudostępnione do zwiedzania). Oprócz ww. gatunków jest to ważne miejsce zimowania dla nocka rudego Myotis daubentonii, nocka wąsatka Myotis mystacinus, nocka Natterera Myotis nattereri i gacka brunatnego Plecotus auritus. Jaskinia Szachownica jest intensywnie wykorzystywana przez nietoperze w ciągu całego roku, a szczególnie w okresie hibernacji oraz jesiennych godów (tzw. swarming). Jaskinię cechuje dynamika mikroklimatu wewnętrznego. Amplitudy temperatur występujące w salach są dość znaczne. Dlatego w zależności od strategii hibernacji gatunku, nietoperze wykorzystują sale i miejsca cieplejsze, bez przeciągów, np. nocek duży, jak i miejsca chłodniejsze, narażone na przewiewanie, np. mopek. W trakcie prowadzonych od lat 80-tych XX wieku badań stwierdzono, że Szachownica jest bardzo istotnym miejscem podczas jesiennej aktywności nietoperzy związanej z odbywaniem godów, która trwa od końca sierpnia do listopada. W tym okresie podziemiawykorzystuje prawdopodobnie kilka tysięcy nietoperzy, z których część wędruje dalej na południe na zimowiska, głównie na Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, obfitującą w dużą ilość jaskiń.
 
Zagrożenia
Eksploatacja w jaskini spowodowała znaczną destrukcje i naruszenie górotworu tego obiektu. Ze względu na charakter masywu skalnego, wewnątrz którego znajduje się obiekt, obecnie dochodzi od jego powolnego rozpadu, o czym świadczą odspajające się ze ścian i ze stropu fragmenty skał, licznie zalegające na dnie większość sal. Strop jest silnie spękany, a jego osłabienie i uginanie się w środkowej części powoduje wypadanie różnej wielkości odłamków skał, niektórych nawet o średnicy około 1 metra. Powiększające się szczeliny sprzyjają coraz większej dezintegracji obiektu, m.in. poprzez przesiąkanie wody i zjawisko zamrozu – wietrzenia mrozowego, nawet na grubości 5 metrów od stropu w kierunku zalegającej nad skałami gleby.
 
Odrywające się fragmenty skał ze ścian i stropu w Sali Przejściowej
 
Między innymi z powodów bezpieczeństwa, a także ze względu na ochronę nietoperzy jaskinia nie jest udostępniona do zwiedzania, mimo, iż wielkość otworów wejściowych powoduje, że jest ona częstym obiektem przypadkowych odwiedzin i penetracji. Aby ograniczyć liczbę odwiedzających, w jaskini na początku XXI wieku zmieniono przebieg szlaku turystycznego biegnącego nieopodal, wyprowadzając go poza granice rezerwatu przyrody.
 
Nasilenie się zjawisk związanych z niszczeniem stropu spowoduje w przyszłości fizyczna destrukcję głównego ciągu jaskini, co jest równoznaczne z jej zniszczeniem. Wpłynie to negatywnie na populację hibernujących, a także rojących się nietoperzy. Największe zagrożenie wystąpi dla gatunków tolerujących znaczne wahania temperatur podczas hibernacji, np. dla mopka. Część sal, gdzie zimują nietoperze zostanie zniszczona
i odcięta od dotychczasowych wlotów.
 
W ocenie ekspertów, zawalenie się Jaskini Szachownica spowoduje nieodwracalną destrukcję i likwidację siedliska nietoperzy w tym obszarze Natura 2000. Zniszczenia będą skutkowały ograniczeniem liczby i kubatury pomieszczeń wykorzystywanych przez nietoperze, zmianą mikroklimatu w pozostałych częściach jaskini oraz pojawieniem się trudnych do przewidzenia przeszkód uniemożliwiających wlot nietoperzy do zachowanych części korytarzy. W przypadku zawału stropu jaskini utracone zostanie miejsce rojenia się nietoperzy, które wykorzystują w tym celu sale pomiędzy największymi otworami wlotowymi, czyli fragmenty najbardziej narażone na zniszczenie.
 
Dotychczasowe i planowane działania ochronne
Pierwsza informacja dotycząca propozycji działań ochronnych w Jaskini Szachownica pojawiła się w dokumentacji przyrodniczej z 1996r. dla rezerwatu przyrody „Szachownica” pn. Plan ochrony rezerwatu geologicznego „Szachownica” (B.W. Wołoszyn, M. Gradziński, M. Kosiński, K. Kozakiewicz, T. Postawa). Dla zabezpieczenia stropów zaproponowano zbudowanie muru oporowego w Sali Wejściowej, filaru w Sali Przejściowej i lokalne umocnienia stropu jaskini. W kolejnym opracowaniu z 2001r. pn. Ocena możliwości zabezpieczenia „Jaskini Szachownica I” w rezerwacie „Szachownica” na podstawie przesłanek geomorfologiczno-geologicznych” (A. Polonius) wskazano jako jedną z metod zmianę mikroklimatu jaskini poprzez zbudowanie murów w Sali Przejściowej i Sali Puchacza oraz Sali Wejściowej, w celu ograniczenia dopływu mroźnego powietrza do wewnątrz. Zaproponowano również wzmocnienie i uszczelnienie górotworu poprzez ciśnieniowe iniekcje stropu. W latach 2006-2007 zrealizowano brytyjsko-holendersko-polski projekt „opracowanie planów renaturyzacji siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków roślin i zwierząt na obszarach Natura 2000 oraz planów zarządzania dla gatunków objętych Dyrektywą Ptasią i Siedliskową”. Objęto nim również rezerwat przyrody „Szachownica”. Efektem tych działań było opracowanie tzw. Planu Lokalnej Współpracy na rzecz ochrony obszaru Natura 2000 Szachownica (T. Postawa). W 2008 na zlecenie Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego wykonano opracowanie pn.
 
Ekspertyza określająca możliwości, metody i koszty zabezpieczenia Jaskini Szachownica – projektowanego obszaru Natura 2000. Po analizie z przeprowadzonych badań potwierdzono, że proces destrukcji jaskini postępuje bardzo szybko (A. Nierobisz). Jednocześnie, w publikacji przedstawiono możliwe do zastosowania metody zabezpieczenia jaskini. Wyniki ekspertyzy zostały skonsultowane z Porozumieniem dla Ochrony Nietoperzy. Sporządzała została opinia dotycząca ekspertyzy przygotowanej przez GIG. W dokumencie tym jednoznacznie wskazano, że przeprowadzenie prac zabezpieczających jest zadaniem koniecznym i pilnym, jeżeli obszar Natura 2000 „Szachownica” ma zachować walory, dla ochrony których został wyznaczony. Działania w ramach projektu Life+ zaplanowano w oparciu o ww. dokumenty.
 
Destrukcja ściany w Sali Wejściowej
 
Do zabezpieczenia Jaskini Szachownica zostaną wykorzystane metody służące do wzmacniania podziemnych korytarzy w kopalniach. Planuje się zastosowanie infekcji ciśnieniowych oraz wzmacnia górotworu za pomocą kotwi. Prace te spowodują zespolenie spękań w górotworze, uszczelnienie stropu przed migracją wody, konsolidację i wzmocnienie stropów wyrobiska oraz uzyskanie stateczności wyrobiska poprzez przejecie przez obudowę naprężeń, występujących w stropie.
 
Projekt stanowi prezentację najlepszych praktyk ochrony nietoperzy w podziemiach zagrożonych destrukcją poprzez fizyczne wzmacnianie ich struktury skalnej. Między innymi działania planowane do wykonania w jaskini są tożsame z robotami przeprowadzonymi
w ramach projektów:
- utrwalenie efektów ekologicznych związanych z udostępnieniem Jaskini Głębokiej na Górze Zborów,
- ochrona siedlisk przyrodniczych i gatunków na obszarach sieci Natura 2000
w województwie lubelskim,
- ochrona populacji siedlisk nietoperzy w byłej kopalni bazaltu w Mayener Grubenfeld (The Mayener Grubenfeld Project) (2007 – 2013).
 
W celu zapewnienia prawidłowości procesu robót górniczych w jaskini oraz zapobiegania występowania negatywnego oddziaływania na populacje nietoperzy w niej występujące wszelkie działania będą prowadzone pod nadzorem specjalistów. Dodatkowo przed przystąpieniem do wykonywania robót sporządzony zostanie dokument mający na celu opisanie prognozowanego negatywnego oddziaływania na środowisko wraz ze wskazaniem działań mających na celu minimalizację wpływu. Podczas wykonywania prac wzmacniających przewiduje się odwracalny i krótkotrwały negatywny wpływ na nietoperze związany z okresowym płoszeniem. Przede wszystkim będzie on dotyczył wpływu na osobniki przebywające w jaskini w okresie jej najmniej licznego jej zasiedlania.
 
Podsumowanie
W 2014r. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach przystąpiła do realizacji projektu pn. „Wykonanie zabiegów ochrony przyrody na terenie Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk Natura 2000 Szachownica” w ramach funduszu LIFE+. Jaskinia Szachownica I, będąca przedmiotem działań, położona jest w gminie Lipie, na terenie leśnym w zarządzie Nadleśnictwa Kłobuck. Pierwotnie Jaskinia powstała w wyniku przepływu wód wzdłuż spękań ciosów skalnych i stanowiła jeden system jaskiniowy. W wyniku działalności poszukiwaczy kalcytu i eksploatacji wapienia, wzgórze zostało rozcięte, powstało wyrobisko, a dotychczasowy system rozdzielony na pięć odrębnych jaskiń. Ze względu na bytowanie dużej liczby nietoperzy w Jaskini, została objęta ochroną w formie rezerwatu przyrody,a także jako Obszar Natura 2000 Szachownica PLH240004 dla ochrony populacji mopka Barbastella barbastellus, nocka łydkowłosego Myotis dasycneme, nocka dużego Myotis myotis, nocka Bechsteina Myotis bechsteinii.
 
Szachownica, Sala Puchacza
 
W efekcie działalności górniczej w Jaskini nastąpiło zaburzenie równowagi masywu: odspajaniea się fragmentów skał ze ścian oraz uginania i powiększania się szczelin stropowych, co w efekcie może doprowadzić do zawalenia się Jaskini. Wpłynie to negatywnie na populację hibernujących, a także rojących się nietoperzy. Część sal, gdzie zimują nietoperze zostanie odcięta od dotychczasowych wlotów. Zniszczenia będą skutkowały ograniczeniem liczby i kubatury pomieszczeń wykorzystywanych przez nietoperze, zmianą mikroklimatu w pozostałych częściach jaskini oraz innych przeszkód trudnych do przewidzenia. W przypadku zawału stropu jaskini utracone zostanie miejsce rojenia się nietoperzy, Od około 20 lat w różnego rodzaju dokumentacji przyrodniczej, formułowane są zalecenia do działań ochronnych dla Jaskini Szachownica I. Obecnie w ramach trwającego projektu LIFE+ wykonany zostanie plan i harmonogram robót dla wykonawcy prac w terenie, wraz z operatem oddziaływania na środowisko, uwzględniający głównie zalecenia odnośnie do przedmiotów ochrony w tym obszarze Natura 2000, jakim są nietoperze.
 
Tekst: Damian Czechowski, Adam Skwara
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach
Zdjęcia: Damian Czechowski 
 
Literatura:
  • Bednarek J., Głazek J i inn. (1977): Projekt rezerwatu geologicznego „Szachownica”. Warszawa – Wrocław.
  • Głazek J., Bednarek J., Szynkiewicz A., Wierzbowski A (1978): Geneza jaskini Szachownica i największego systemu jaskiniowego Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej . Kras i Speleologia 2 (11), s.38-50.
  • Ignaczak M., Lesiński G. (2012). Nietoperze Jaskini Szachownica w Załęczańskim Parku Krajobrazowym 30 lat badań (1981-2010).Studiokoloru, Warszawa.
  • Szelerewicz M., Górny A. (1986). Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Kraków
  • Postawa T. Plan lokalnej współpracy na rzecz ochrony obszaru Natura 2000 – PLH240004 Szachownica (2007).
  • Preidl W., Wójcik Z. (2008): Geomechaniczne problemy stateczności stropu w jaskini Szachownica, w Materiały 42 Sympozjum Speleologicznego.
  • Nierobisz A., Główny Instytut Górnictwa, Zakład Tąpań i Mechaniki Górotworu „Ekspertyza określająca możliwości, metody i koszty zabezpieczenia jaskini Szachownica – projektowanego Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk Natura 2000” (2008).