Skrzynki dla nietoperzy

Nietoperze są jedną z najbardziej zagrożonych grup ssaków. Rozwój cywilizacji i niekorzystne zmiany zachodzące w środowisku - chemizacja, zmniejszanie się bazy pokarmowej, ubywanie naturalnych schronień - sprawiły, że liczebność populacji wielu gatunków poważnie zmalała a wiele z nich stoi na krawędzi zagłady. W Polsce żyje 21 gatunków nietoperzy. Aż 6 z nich zostało umieszczonych w polskiej "Czerwonej Księdze Zwierząt" - spisie gatunków zagrożonych wyginięciem. Jednym z poważniejszych zagrożeń dla egzystencji nietoperzy jest ubywanie naturalnych kryjówek. Starych domów, z piwnicami, strychami, okiennicami stale ubywa, a nowoczesne budownictwo nie zawsze zapewnia nietoperzom możliwość schronienia. Starych, dziuplastych drzew jest coraz mniej. Rozległe, młode monokultury nie dają praktycznie żadnych schronień.

Jak można pomóc nietoperzom? Jedną z wypróbowanych metod jest zwiększenie liczby schronień. Buduje się sztuczne podziemia, adaptuje strychy i piwnice. Bardzo skuteczną metodą stosowaną głównie w lasach jest rozwieszanie sztucznych dziupli i specjalnych skrzynek, podobnych nieco do ptasich budek lęgowych. W wielu krajach opracowano szereg różnych typów skrzynek dla nietoperzy. Odpowiednio wykonane i umiejscowione są chętnie zasiedlane przez nietoperze.

Z wyjątkiem podkowców (Rhinolophus sp.) właściwie wszystkie krajowe gatunki nietoperzy można spotkać w skrzynkach, a także w budkach lęgowych dla ptaków. Schronienia te służą jako kryjówki przejściowe w okresie przelotów między kryjówkami zimowymi a letnimi, jako letnie schronienia dla osobników samotnych (samców) oraz jako miejsca przebywania kolonii rozrodczych. Nie stwierdzono zimowania nietoperzy w skrzynkach co niewątpliwie wynika z warunków klimatycznych panujących w naszym kraju.

Najchętniej korzystają ze skrzynek: gacki wielkouchy (brunatne) Plecotus auritus, karliki większe Pipistrellus nathusii i malutkie P. pipistrellus, borowce Nyctalus noctula, borowiaczki N. leisleri, nocki Natterera Myotis nattereri, Brandta M. brandti, Bechsteina M. Bechsteini i rude M. daubentoni. W różnych rejonach kraju i Europy udział poszczególnych gatunków może być różny.

Skrzynki drewniane wykonuje się z nieheblowanych desek grubości 2-2,5 cm. Różne typy skrzynek mają różne wymiary zewnętrzne i wewnętrzne. Istotna jest zwłaszcza odległość pomiędzy ścianką frontową a tylną, przeważnie wynosi ona 5-14 cm. Niektóre gatunki nietoperzy mają pod tym względem specjalne wymagania. Nocki Bechsteina preferują raczej skrzynki obszerniejsze, nawet ptasie, z kolei karliki większe szczególnie chętnie zajmują budki ciaśniejsze o szerokości wnętrza nawet 2,5 cm. Niektórzy specjaliści są zdania, że powinno się stosować skrzynki obszerniejsze aby umożliwić nietoperzom skupianie się, co jest niezbędne dla utrzymania odpowiednich warunków termicznych, zwłaszcza w przypadku kolonii rozrodczych. Jako minimalne wymiary wnętrza skrzynki przyjmuje się 100 x 100 x 100 mm.

Wewnętrzna powierzchnia ścian, zwłaszcza tylnej, oraz okolice otworu wejściowego (wlotu) powinny byś szczególnie szorstkie aby umożliwić nietoperzom swobodne poruszanie się i zahaczanie pazurkami podczas spoczynku. Celowe jest nacięcie powierzchni gęstymi (co ok. 15 mm) i głębokimi na 1-2 mm rowkami lub przybicie cienkich listewek.

W odróżnieniu od budek ptasich otwór wlotowy powinien być w kształcie szczeliny (o szerokości 15-20 mm) i umieszczony w dolnej części skrzynki. Odpowiednia konstrukcja powinna zabezpieczyć nietoperze przed drapieżnikami, a także uniemożliwić gniazdowanie ptakom lub gryzoniom.

Niektóre typy skrzynek nie posiadają dna, nie wymagają więc czyszczenia bo odchody same wypadają.

Deski można łączyć za pomocą gwoździ, przy czym bardzo istotne jest aby połączenia były szczelne. Wnętrze skrzynki powinno być zabezpieczone przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Dla podwyższenia temperatury wewnątrz niektórzy autorzy zalecają obicie skrzynki papą, co zwiększa absorpcję ciepła w ciągu dnia a dodatkowo zabezpiecza przed dzięciołami. Bezwzględnie nie należy natomiast stosować jakichkolwiek środków impregnujących drewno.

Na załączonych ilustracjach przedstawione zostały schematy budowy najbardziej efektywnych, a przy tym stosunkowo prostych w wykonaniu typów skrzynek.

W lasach najbardziej celowym jest rozwieszanie skrzynek w monokulturach, zwłaszcza młodych, o słabym podroście. Obszary takie są praktycznie pozbawione naturalnych schronień. Powinno się je wieszać grupowo, 10-20 budek w odstępach 50-120 m, wzdłuż dróg, przecinek, linii oddziałowych, przy granicy z terenami otwartymi, w pobliżu zbiorników wodnych. Poza tym skrzynki można umieszczać w alejach, parkach sadach i ogrodach, zarówno na terenach zabudowanych jak i poza nimi.

Wysokość na jakiej wieszamy skrzynki nie jest ściśle określona i zależy raczej od lokalnych warunków i możliwości. Głównie ze względu na ewentualność zniszczenia przez ludzi wskazane jest wieszanie ich wyżej, tj. 4-5 m nad ziemią. Nietoperze zajmują kryjówki znajdujące się na różnych wysokościach, ale borowce zdają się preferować schronienia położone wyżej, na wysokości co najmniej 4 m.

Skrzynki należy zawieszać w miejscu osłoniętym od wiatru i deszczu, nasłonecznionym. Najkorzystniejsza jest wystawa południowa, od południowo-wschodniej do południowo-zachodniej. Część skrzynek może znajdować się również w miejscach lekko ocienionych. Wlot do skrzynki powinien być swobodny, nie blokowany przez gałęzie czy podrost.

Nietoperze są zwierzętami znajdującymi się pod ochroną prawną i zgodnie z przepisami o ochronie gatunkowej zwierząt nie wolno ich płoszyć, łapać i przetrzymywać. Jeżeli chcemy przekonać się czy nasze skrzynki zostały zajęte przez nietoperze możemy prowadzić wieczorne obserwacje skrzynek. Również gromadzenie się odchodów (guana) na dnie skrzynki da nam informację o przebywaniu w niej nietoperzy.