 Strona główna Nietoperze Publikacje Gadżety, humor... |
 |
 |
Nietoperze w sztuceNietoperze od zawsze otaczała mgła tajemniczości. Może, dlatego, że to stworzenia nocne? W wielu kulturach tajemniczość ta przeradzała się w strach przed tymi zwierzętami. W kulturze europejskiej przedstawia się je najczęściej, jako jednoznacznie negatywne symbole zła, czy wręcz samego szatana. Cesare Ripa uznaje nietoperze za wcielenie ignorancji, gdyż zarówno ignoranci jak i nietoperze wolą przebywać w ciemności niż zbliżać się do światła prawdy.  Artysta holenderski z XVII w., Alegoria niestałości, Kopenhaga W malarstwie nietoperze pojawiają się stosunkowo często, a znacznie częściej spotkać można swoiste hybrydy - postaci o ludzkich kształtach z pewnymi atrybutami nietoperza jak skrzydła, rzadziej uszy. Również bajeczne potwory, hipogryfy, gryfy, smoki, diabły, wyobrażano z pyskiem, pazurami, błoniastymi skrzydłami nietoperzy. Ze skrzydłami nietoperzy przedstawiane były greckie boginie zemsty, erynie - trzy potworne siostry, które były personifikacją wyrzutów sumienia, niepokoiły ludzi występnych na ziemi, a po śmierci doświadczały ich okrutnymi karami.  Gustave Dore, Erynie Nie zawsze jednak nietoperz to istota, której trzeba się bać. W bajce Ezopa, bajkopisarza greckiego, uważanego za twórcę klasycznej bajki zwierzęcej, nietoperz reprezentuje mądrość, gdyż orientuje się po ciemku i poluje na ślepo. W niektórych średniowiecznych bestiariuszach przypisywano nietoperzom cechy dodatnie, gdyż potrafią zgodnie żyć w wielkich grupach, pomagając sobie wzajemnie w wychowywaniu potomstwa. Przeważały jednak oceny negatywne, szczególnie wyraźne w wierzeniach ludowych. W średniowiecznej Europie w większości nietoperz był wcieleniem wszystkiego, co mroczne czyli czarów, śmierci i nieszczęścia. Uznawany był za nocnego ptaka szatana, gdyż spotkać je można było jedynie w nocy i to podczas lotu. Uważano, że złe duchy i demony obcujące nocą cieleśnie z kobietami przybierają kształt nietoperza. Te niewinne zwierzęta podejrzewane były również o wysysanie krwi z ciał niemowląt. Zetknięcie nietoperzy z wizerunkiem szatana było nie do uniknięcia. Wygnany z niebios anioł, przeradzając się w diabła zamienia swe skrzydła w skrzydła nietoperzowe. Podobnie z resztą jak nietoperz szatan pojawia się w ciemności. W ikonografii bardzo często można dostrzec diabelskie stwory o skrzydłach nietoperza. W sztuce często przedstawiano diabła ze skrzydłami nietoperza, ponieważ diabeł także lękał się światła; był też nietoperz symbolem tajonej zawiści, która nie odważa się ujawnić otwarcie za dnia, W scenach ukazujących sabaty czarownic prawie nigdy nie brakowało nietoperzy. Św. Hildegarda z Bingen (1098-1179) pisała, że nietoperz (zaliczany przez nią do ptaków) "lata szczególnie w porze, w której -- gdy ludzie spoczywają -- duchy wyruszają w drogę"; podała też niezbyt miłą dla nietoperzy receptę: "Gdy ktoś choruje na żółtaczkę, winien nadziać nietoperza ostrożnie na ostrze, tak aby pozostał przy życiu, i przywiązać go plecami do swoich pleców. Zaraz potem należy go przywiązać na żołądku i trzymać aż skona", Pomysł tego zabiegu wziął się z przekonania, że zwierzę może przejąć chorobę z ciała chorego.  Fresk Domenico di Michelino - Dante i Trzy Królestwa ( Piekło. Czyściec. Raj.) Po lewej stronie widoczne sylwetki szatana ze skrzydłami nietoperza.  Strącenie upadłych aniołów - ilustracja z księgi Raju utraconego. Gustave Dore.  Josse Lieferinxe, Święty Michał zabija smoka. Tu smok posiada wyraźnie atrybuty nietoperza.  Puszka Pandory , Artur Rackham. Puszkę Pandory opuszczają zwierzęta przypominające nietoperze - symbole nocy i zła. Ssaki te przedstawiano również jako nocne mary, np. w obrazie poniżej Hecate, William Blade lub w wizjach Goyi. Akwaforta hiszpańskiego malarza "Gdy rozum śpi budzą się demony" - namalowana pomiędzy 1797 a 1798 rokiem, napełnia grozą wywoływaną przez nietoperze a spotęgowaną tytułem dzieła.  F. Goya, "Gdy rozum śpi budzą się demony" . Akwaforta. Cała seria rycin pt Kaprysy powstała jako przełamanie zależność od dworu królewskiego, po walce Goyi ze śmiercią, z której wyszedł głuchy. Akwaforta ta powstała również jako protest przeciwko bezrozumnej inkwizycji. Demony, które na tej rycinie dręczą bohatera opisywane są czasem jako nietoperze o twarzach sowy. Najczęściej jako symbol demonów uznaje się tu po prostu nietoperze.  Hekate, William Blade W sztuce nie brakuje również skojarzeń nietoperzy z wampirami.  Nietoperz wampir. Thomas Heine.  Vampire Bat Bites the Neck of a Sleeping Girl in as Hammock  Tu łagodniejsza wizja nietoperza wampira - Vampire Bat (Desmodus d'Orbignyi) Caught at the Back of Darwin's House in Chile South America Taka niekorzystna dla nietoperzy symbolika była utrwalana przez wiele wieków. Pojawia się również w nowszych dziełach.  Ilustracja do opowiadania Edgara Allana Poe "Upadek domu Usherów", w którym to opowiadaniu bohater przewrażliwiony nerwowo chory człowiek,identyfikuje się ze swą "martwą" siostrą. Jako ucieleśnienie jego mrocznych wizji pojawia się tu również nietoperz.  Giovanni Battista Crema : Prisoners of the Mountain Mists, left hand panel of the triptych Więźniowie Gór Mglistych.  Geoffrey Whittam : Tom seized Becky's hand and hurried into the cave', illustration from 'The Adventures of Tom Sawyer by Mark Twain (1835-1910) Jako zwierząt będących symbolem zła, czarnej magii i szatana, nietoperzy nie mogło zabraknąć w obrazach przedstawiających wszelkiego rodzaju spotkania czarownic.  Sabat czarownic, 1797-98 Francisco Goya Bywały również nieco bardziej sympatyczne w odbiorze przedstawienia tych tajemniczych zwierząt.  Ariel, from the Tempest, A Naked Boy Riding a Large Bat, c.1826 autor Joseph Severn Giclee Print by Joseph Severn  Siostra czarownicy, Ken Brown  Na obrazie Noc Aurora i amorek Givanni Mannozzi z 1635 roku nietoperze pojawiające się na drugim planie są, obok sowy, świętymi zwierzętami Nocy. Jako symbol nocy spotkać można te zwierzęta również u innych autorów.  Van Gogh, Vleermius (Flying fox), Neunen, 1885, canvas 41x79cm. Obecnie zdeponowany w Van Gogh Museum w Amsterdamie W kulturach innych kontynentów nietoperz cieszył się znacznie lepszą opinią. W Ameryce Środkowej niektóre plemiona Majów czciły go jako boga opiekuńczego; inne traktowały go jako zwierzę związane ze światem podziemnym. W Chinach i Japonii nietoperz według tradycji przynosi błogosławieństwo niebios, długowieczność i szczęście. Jest symbolem nieśmiertelności gdyż zamieszkuje jaskinie połączone ze światem zmarłych i żyje do tysiąca lat. Ponadto w Chinach nietoperz uchodzi za symbol szczęścia, przede wszystkim ze względu na jednakowe brzmienie jego nazwy (fu) ze słowem określającym szczęście. Pięć nietoperzy oznacza pięć znamion szczęścia: długowieczność, bogactwo, zdrowie, cnotliwość i spokojną śmierć.  Triada chińskich bogów szczęśliwości - Fu, Lu i Shou. Fu - duch szczęścia, w niebieskich szatach, w języku chińskim oznacza również nietoperza. Lu - duch dobrego losu, w środku, i z wysokim czołem duch długowieczności - Shou. Bogowie występują w otoczeniu zwierząt symbolizujących szczęście - nietoperzy i żurawia.  Bats in Chinese art Wygląd nietoperzy jak i posiadane przez nie zdolność do lotu bywały i nadal są źródłem inspiracji dla artystów, nie tylko artystów-malarzy. Przykładem może być tu sam mistrz Leonardo. Jego dzienniki zawierają szczegółowe opisy badań nad lotem ptaków i kilka różnych projektów skrzydeł bazujących na strukturze skrzydeł nietoperzy, które opisał jako "lżejsze dzięki niezgłębionej tajemnicy ich błony". W sztuce współczesnej przeważają przedstawienie nietoperzy raczej przyjazne lub odwzorowujące ich wygląd faktyczny. Kilka przykładów poniżej. Miejmy nadzieję, że dzieła takie, wspólnie z korzystnym dla nietoperzy wizerunkiem Batmana i udziale tych zwierząt w święcie Halloween przyczynią się do ogólnej poprawy wizerunku tych sympatycznych stworzeń i obaleniu wielu krzywdzących mitów - jak chociażby mitu o wplątywaniu się we włosy. opracowała Eliza Rybska
|
