Szlakiem podkowca

Forum.Przyroda.org

Kontakt

Jolanta Węgiel
Wydział Leśny
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
ul. Wojska Polskiego 28
60-651 Poznań

Mapa strony

  • Unique Visitor:150,126
  • Visitors:
    • Today:3,224
    • This year:865,234
Nietoperze od zawsze otaczała mgła tajemniczości. Może, dlatego, że to stworzenia nocne? W wielu kulturach tajemniczość ta przeradzała się w strach przed tymi zwierzętami. W kulturze europejskiej przedstawia się je najczęściej, jako jednoznacznie negatywne symbole zła, czy wręcz samego szatana.
 
Cesare Ripa uznaje nietoperze za wcielenie ignorancji, gdyż zarówno ignoranci jak i nietoperze wolą przebywać w ciemności niż zbliżać się do światła prawdy.
 
 
W malarstwie nietoperze pojawiają się stosunkowo często, a znacznie częściej spotkać można swoiste hybrydy – postaci o ludzkich kształtach z pewnymi atrybutami nietoperza jak skrzydła, rzadziej uszy. Również bajeczne potwory, hipogryfy, gryfy, smoki, diabły, wyobrażano z pyskiem, pazurami, błoniastymi skrzydłami nietoperzy.
 
Ze skrzydłami nietoperzy przedstawiane były greckie boginie zemsty, erynie – trzy potworne siostry, które były personifikacją wyrzutów sumienia, niepokoiły ludzi występnych na ziemi, a po śmierci doświadczały ich okrutnymi karami.
 
Gustave Dore, Erynie
 
Fragment fresku zachowany w jednym z domów w Popmejach, przedstawiający Erynie
 
Nie zawsze jednak nietoperz to istota, której trzeba się bać. W bajce Ezopa, bajkopisarza greckiego, uważanego za twórcę klasycznej bajki zwierzęcej, nietoperz reprezentuje mądrość, gdyż orientuje się po ciemku i poluje na ślepo. W niektórych średniowiecznych bestiariuszach przypisywano nietoperzom cechy dodatnie, gdyż potrafią zgodnie żyć w wielkich grupach, pomagając sobie wzajemnie w wychowywaniu potomstwa. Przeważały jednak oceny negatywne, szczególnie wyraźne w wierzeniach ludowych.
 
W średniowiecznej Europie w większości nietoperz był wcieleniem wszystkiego, co mroczne czyli czarów, śmierci i nieszczęścia. Uznawany był za nocnego ptaka szatana, gdyż spotkać je można było jedynie w nocy i to podczas lotu.
 
Uważano, że złe duchy i demony obcujące nocą cieleśnie z kobietami przybierają kształt nietoperza. Te niewinne zwierzęta podejrzewane były również o wysysanie krwi z ciał niemowląt.
 
Zetknięcie nietoperzy z wizerunkiem szatana było nie do uniknięcia. Wygnany z niebios anioł, przeradzając się w diabła zamienia swe skrzydła w skrzydła nietoperzowe. Podobnie z resztą jak nietoperz szatan pojawia się w ciemności. W ikonografii bardzo często można dostrzec diabelskie stwory o skrzydłach nietoperza.
 
W sztuce często przedstawiano diabła ze skrzydłami nietoperza, ponieważ diabeł także lękał się światła; był też nietoperz symbolem tajonej zawiści, która nie odważa się ujawnić otwarcie za dnia, W scenach ukazujących sabaty czarownic prawie nigdy nie brakowało nietoperzy. Św. Hildegarda z Bingen (1098-1179) pisała, że nietoperz (zaliczany przez nią do ptaków) „lata szczególnie w porze, w której — gdy ludzie spoczywają — duchy wyruszają w drogę”; podała też niezbyt miłą dla nietoperzy receptę: „Gdy ktoś choruje na żółtaczkę, winien nadziać nietoperza ostrożnie na ostrze, tak aby pozostał przy życiu, i przywiązać go plecami do swoich pleców. Zaraz potem należy go przywiązać na żołądku i trzymać aż skona”, Pomysł tego zabiegu wziął się z przekonania, że zwierzę może przejąć chorobę z ciała chorego.
 
Dante i Wergilius w piekle
 
Fresk Domenico di Michelino – Dante i Trzy Królestwa ( Piekło. Czyściec. Raj.)
Po lewej stronie widoczne sylwetki szatana ze skrzydłami nietoperza.
 
Satan, with bat’s wings from Gustave Dore illustations for Paradise Lost.
 
Strącenie upadłych aniołów – ilustracja z księgi Raju utraconego. Gustave Dore.
 
Josse Lieferinxe, Święty Michał zabija smoka. Tu smok posiada wyraźnie atrybuty nietoperza.
 
Puszka Pandory , Artur Rackham. Puszkę Pandory opuszczają zwierzęta przypominające nietoperze – symbole nocy i zła.
 
Ssaki te przedstawiano również jako nocne mary, np. w obrazie poniżej Hecate, *William Blade* lub w wizjach Goyi. Akwaforta hiszpańskiego malarza ”Gdy rozum śpi budzą się demony” – namalowana pomiędzy 1797 a 1798 rokiem, napełnia grozą wywoływaną przez nietoperze a spotęgowaną tytułem dzieła.
 
F. Goya, „Gdy rozum śpi budzą się demony” . Akwaforta.
 
Cała seria rycin pt Kaprysy powstała jako przełamanie zależność od dworu królewskiego, po walce Goyi ze śmiercią, z której wyszedł głuchy. Akwaforta ta powstała również jako protest przeciwko bezrozumnej inkwizycji. Demony, które na tej rycinie dręczą bohatera opisywane są czasem jako nietoperze o twarzach sowy. Najczęściej jako symbol demonów uznaje się tu po prostu nietoperze.
 
Hekate, Wiliam Blake
 
W sztuce nie brakuje również skojarzeń nietoperzy z wampirami.
 
Nietoperz wampir. Thomas Heine.
 
Vampire Bat Bites the Neck of a Sleeping Girl in as Hammock
 
Taka niekorzystna dla nietoperzy symbolika była utrwalana przez wiele wieków. Pojawia się również w nowszych dziełach.
 
Ilustracja do opowiadania Edgara Allana Poe „Upadek domu Usherów”,
w którym to opowiadaniu bohater przewrażliwiony nerwowo chory człowiek,identyfikuje się ze swą „martwą” siostrą. Jako ucieleśnienie jego mrocznych wizji pojawia się tu również nietoperz.
 
Giovanni Battista Crema : Prisoners of the Mountain Mists, left hand panel of the triptych Więźniowie Gór Mglistych.
 
Geoffrey Whittam : Tom seized Becky’s hand and hurried into the cave’, illustration from ‚The Adventures of Tom Sawyer by Mark Twain (1835-1910)
 
Jako zwierząt będących symbolem zła, czarnej magii i szatana, nietoperzy nie mogło zabraknąć w obrazach przedstawiających wszelkiego rodzaju spotkania czarownic.
 
Sabat czarownic, 1797-98 Francisco Goya
 
Bywały również nieco bardziej sympatyczne w odbiorze przedstawienia tych tajemniczych zwierząt.
 
Ariel, from the Tempest, A Naked Boy Riding a Large Bat, c.1826 autor Joseph Severn
Giclee Print by Joseph Severn
 
Siostra czarownicy, Ken Brown
 
Marie Geistinger and Alexander Girardi, painting 1894,
Source: Stadtchronik Wien, Verlag Christian Brandstädter, p. 381
 
Na obrazie Noc Aurora i amorek Givanni Mannozzi z 1635 roku nietoperze pojawiające się na drugim planie są, obok sowy, świętymi zwierzętami Nocy.
Jako symbol nocy spotkać można te zwierzęta również u innych autorów.
 
Van Gogh, Vleermius (Flying fox), Neunen, 1885, canvas 41x79cm.
Obecnie zdeponowany w Van Gogh Museum w Amsterdamie
 
W kulturach innych kontynentów nietoperz cieszył się znacznie lepszą opinią. W Ameryce Środkowej niektóre plemiona Majów czciły go jako boga opiekuńczego; inne traktowały go jako zwierzę związane ze światem podziemnym.
 
W Chinach i Japonii nietoperz według tradycji przynosi błogosławieństwo niebios, długowieczność i szczęście. Jest symbolem nieśmiertelności gdyż zamieszkuje jaskinie połączone ze światem zmarłych i żyje do tysiąca lat.
 
Ponadto w Chinach nietoperz uchodzi za symbol szczęścia, przede wszystkim ze względu na jednakowe brzmienie jego nazwy (fu) ze słowem określającym szczęście. Pięć nietoperzy oznacza pięć znamion szczęścia: długowieczność, bogactwo, zdrowie, cnotliwość i spokojną śmierć.
 
Five Bats (44.5*80.5 cm, by Ju Chao) Paintings of Qing Dynasty (1644-1840)
 
Triada chińskich bogów szczęśliwości – Fu, Lu i Shou. Fu – duch szczęścia, w niebieskich szatach, w języku chińskim oznacza również nietoperza. Lu – duch dobrego losu, w środku, i z wysokim czołem duch długowieczności – Shou. Bogowie występują w otoczeniu zwierząt symbolizujących szczęście – nietoperzy i żurawia.
 
Painting by Kishi Renzan (1805-1859) depicting two bats in flight, signed Renzan Gantoku
 
Wygląd nietoperzy jak i posiadane przez nie zdolność do lotu bywały i nadal są źródłem inspiracji dla artystów, nie tylko artystów-malarzy. Przykładem może być tu sam mistrz Leonardo. Jego dzienniki zawierają szczegółowe opisy badań nad lotem ptaków i kilka różnych projektów skrzydeł bazujących na strukturze skrzydeł nietoperzy, które opisał jako „lżejsze dzięki niezgłębionej tajemnicy ich błony”.
 
Wygląd latającej maszyny ze skrzydłami, strukturą przypominającymi skrzydła nietoperza, Leonardo da Vinci
 
W sztuce współczesnej przeważają przedstawienie nietoperzy raczej przyjazne lub odwzorowujące ich wygląd faktyczny. Kilka przykładów poniżej.
 
Lampa Tiffaniego z motywem nietoperzowym
 
Gabriel Giclee Print
 
obraz32
Madonna, Jan Karpisek
 
Miejmy nadzieję, że dzieła takie, wspólnie z korzystnym dla nietoperzy wizerunkiem Batmana i udziale tych zwierząt w święcie Halloween przyczynią się do ogólnej poprawy wizerunku tych sympatycznych stworzeń i obaleniu wielu krzywdzących mitów – jak chociażby mitu o wplątywaniu się we włosy.
 
opracowała Eliza Rybska